Het klimaat verandert en onze CO₂-uitstoot moet omlaag. Tegelijkertijd moeten er bijna 1 miljoen huizen gebouwd worden, moet de bestaande woningvoorraad worden verduurzaamd en is ons elektriciteitsnet overbelast. Hoe kunnen we binnen het beschikbare CO₂-budget toch bouwen en verduurzamen?
Dat vraagt om sturen op totale CO2-impact, in plaats van afzonderlijk op materialen, energie of netcapaciteit. Voor nieuwbouw is de opgave het meest urgent: het berekende CO2-budget voor maximaal 1,5°C mondiale temperatuurstijging is inmiddels opgebruikt. Vooral de materiaalgebonden emissies moeten daarom snel omlaag.
De materiaalgebonden CO2-uitstoot van nieuwbouwwoningen ligt ver boven het niveau dat nodig is om Paris Proof te bouwen. In 2025 bedroeg deze ruim 330 kg CO2-eq per m² bruto vloeroppervlakte (BVO). Dat is ongeveer twee keer de Paris Proof-grenswaarde van 163 – 180 kg CO2– eq per m² BVO. Bovendien is deze grenswaarde verouderd, dus het halveren van de materiaalgebonden uitstoot van nieuwbouwwoningen is zelfs niet genoeg. Het verschil met de CO2– uitstoot door energie is groot. Woningen die in 2025 werden gebouwd, veroorzaken gemiddeld ruim 5 kg CO2-eq per m² BVO per jaar door gebouwgebonden energiegebruik. Dit is dus alleen relevant op de lange termijn.
Juist materiaalgebonden emissies moeten daarom op korte termijn veel sneller omlaag. Waar de aandacht bij verduurzaming lange tijd vooral uitging naar het energiegebruik van gebouwen, moeten we breder kijken: ook naar de CO2-uitstoot door materialen en bouwwerkzaamheden. Dat vraagt om een andere manier van kijken én rekenen. Niet achteraf rekenen om een prestatie te verantwoorden, maar vooraf rekenen om betere keuzes te kunnen maken. Wat betekent dat voor nieuwbouw én bestaande bouw? En hoe sturen we op CO2-reductie als tegelijkertijd de capaciteit van het elektriciteitsnet steeds vaker een beperkende factor vormt?
De Paris Proof indicator geeft inzicht in de CO2eq-emissie door materiaalgebruik in de productie- en bouwfase van een gebouw. De PPm-indicator wordt uitgedrukt in kg CO2eq per vierkante meter bruto vloeroppervlakte (kgCO2eq/m2BVO). De indicator is beschikbaar in MPG-instrumenten als GPR Materiaal.
Waarom is het zo belangrijk om juist nú de materiaalgebonden emissies terug te dringen? Bij nieuwbouw is de energieprestatie de afgelopen decennia sterk verbeterd. Daardoor wordt de uitstoot die samenhangt met materialen en bouwwerkzaamheden steeds bepalender voor de klimaatimpact op korte termijn.
Daar ligt dus een belangrijke kans om de klimaatimpact van nieuwbouw op korte termijn te verkleinen. Door vanaf de eerste ontwerpkeuzes te sturen op materiaalgebonden emissies, kan CO2-uitstoot worden voorkomen op het moment dat dit het hardst nodig is.
Uit de CO2-barometer, die W/E adviseurs sinds 2021 jaarlijks maakt in opdracht van het Lenteakkoord 2.0, blijkt dat de berekende materiaalgebonden uitstoot in 2025 voor nieuwbouwwoningen op 2,7 Mton CO2-eq uitkomt. Dat is lager dan in eerdere jaren, toen deze tussen 2,8 en 3,3 Mton lag. Die daling wordt helaas vooral verklaard door lagere bouwvolumes en betere milieudata van materialen*. Per vierkante meter blijft de uitstoot hoog: in de afgelopen vijf jaar is de uitstoot minimaal afgenomen.
* algemene milieudata (categorie 3) bevat een ophoogfactor van 30%. Product- en merkspecifieke data of data van groepen van fabrikanten of branches bevat deze factor niet.

Deze opgave beperkt zich bovendien niet tot woningen. Een analyse van W/E adviseurs over 2025 van ruim duizend unieke gebouwberekeningen uit GPR Materiaal laat zien dat de materiaalgebonden klimaatimpact ook bij andere gebruiksfuncties aanzienlijk is. Maar gemiddelden vertellen slechts een deel van het verhaal. Binnen dezelfde gebruiksfunctie is de spreiding groot. Zo liggen bij kantoren de onderzochte A1-berekeningen grofweg tussen 185 en 435 kg CO2-eq/m² BVO. Gebouwen met dezelfde gebruiksfunctie kunnen dus een sterk verschillende materiaalgebonden klimaatimpact hebben.
Juist die verschillen laten zien dat er ruimte is om te sturen. Niet alleen de gebouwfunctie bepaalt de materiaalgebonden uitstoot; de materiaalkeuzes die binnen een project worden gemaakt zijn van grote invloed. Inzicht in de CO2-uitstoot op gebouwniveau helpt om die verschillen zichtbaar te maken en materiaalgebonden emissies vanaf de eerste ontwerpkeuzes mee te wegen.

Bij de bestaande voorraad ligt het accent anders. Daar is het terugdringen van het energiegebruik nog steeds een van de belangrijkste routes naar CO2-reductie. Isoleren, efficiëntere installaties en de overstap van aardgas naar hernieuwbare energiebronnen zijn noodzakelijk om de uitstoot van miljoenen bestaande gebouwen terug te brengen.
Maar ook hier is een integrale afweging nodig. Verduurzamen vraagt immers om nieuwe materialen en installaties, die zelf ook een CO2– impact hebben. De vraag is daarom niet alleen hoeveel energie een maatregel bespaart, maar ook hoeveel materiaalgebonden uitstoot ervoor nodig is en binnen welke termijn die investering in CO2 zich terugverdient. Daarmee wordt het mogelijk om maatregelen te kiezen die daadwerkelijk bijdragen aan de klimaatdoelen op de korte én lange termijn.
Door de verduurzaming van de gebouwde omgeving is de capaciteit van het elektriciteitsnet cruciaal geworden. Op veel plaatsen leidt een onregelmatig aanbod vanzon en wind samen met een piekende vraag door onder meerwarmtepompen en
elektrisch vervoer tot netcongestie. Deze overbelasting vertraagt de nieuwbouw en belemmert de verduurzaming van bestaand vastgoed. Ook netcapaciteit wordt daarmee onderdeel van de CO2-afweging: niet alleen hoeveel energie een gebouw gebruikt, maar ook wanneer die energie wordt gevraagd, bepaalt welke verduurzamingsroute haalbaar is.
Om hier grip op te krijgen, moeten we daarom niet alleen kijken naar de totale elektriciteitsvraag (kWh), maar ook naar de piekvraag (kW). Inzicht op kwartierbasis maakt het mogelijk om opwek, opslag en verbruik slimmer op elkaar af te stemmen. Zo wordt netbewust bouwen en renoveren onderdeel van het sturen op de totale CO2-opgave.
Maak CO2 een volwaardige ontwerp- en investeringsparameter, naast kosten en ruimtelijke kwaliteit. Gebruik de beschikbare data al bij de eerste ontwerpkeuzes om materiaalgebonden emissies en energiegebruik in samenhang te beoordelen. Zo voorkom je dat CO2 pas aan het einde van het proces wordt berekend en maak je van rekenen daadwerkelijk een instrument om te sturen.
De grootste winst is te behalen als gemeenten, ontwikkelaars, corporaties en opdrachtgevers al vóór de aanbesteding duidelijke CO2-doelen meegeven. Niet alleen via regelgeving, maar ook door in tenders en gebiedsontwikkelingen te vragen naar CO2-impact, materiaalkeuzes en alternatieven. Daarmee ontstaat bovendien een duidelijker marktsignaal voor bouwers, ontwerpers en producenten om sneller te investeren in emissiearme en circulaire oplossingen.
Een gebouw dat op papier energiezuinig is, is niet automatisch toekomstbestendig als het op piekmomenten veel elektriciteit vraagt. Maak daarom de combinatie van materiaalgebonden CO2, energiegebruik én netbelasting onderdeel van de integrale afweging. Gemeenten, corporaties en ontwikkelaars kunnen zo eerder bepalen welke energieconcepten, installaties, opslag en slimme aansturing passen bij de beschikbare netcapaciteit. Dat voorkomt dat verduurzaming op de ene plek leidt tot een nieuw knelpunt op de andere.
De route naar een CO2-neutrale gebouwde omgeving bestaat niet uit één maatregel of één indicator. Nieuwbouw, bestaande bouw, energiegebruik, materiaalkeuzes en
netcapaciteit grijpen steeds sterker in elkaar. Dat vraagt om sturen op de totale klimaatimpact over de levenscyclus van gebouwen, met extra aandacht voor de emissies die nú plaatsvinden.
Vooral het terugdringen van materiaalgebonden emissies vraagt op korte termijn om meer aandacht. De CO2 die bij de productie van materialen en tijdens de bouw wordt uitgestoten, telt mee in de klimaatopgave van vandaag. Tegelijkertijd moet de bestaande gebouwvoorraad worden verduurzaamd binnen de mogelijkheden van het elektriciteitsnet. De keuzes die we op het ene vlak maken, hebben gevolgen voor het andere.
Data zijn essentieel om daarin gericht te kunnen sturen. Door materiaalgebonden emissies per gebouwfunctie zichtbaar te maken en deze te verbinden met energiegebruik, bouwvolumes, renovatieopgaven en netcapaciteit, wordt duidelijk waar de grootste knelpunten en kansen liggen. Daarmee wordt rekenen geen middel om achteraf te verantwoorden wat we hebben gedaan, maar een instrument om vooraf keuzes te maken die de CO2-uitstoot daadwerkelijk terugdringen.
Deze tekst is onderdeel van het rapport ‘Op weg naar CO2-neutraal’ van Klimaattop Gebouwde Omgeving. Wil je het volledige rapport lezen? Download deze dan hier.