Voor het rapport Op weg naar CO₂-neutraal werd Lars van der Meulen, directeur van W/E adviseurs, geïnterviewd. Volgens hem biedt het rapport waardevolle inzichten, maar blijft de vraag: liggen we daadwerkelijk op koers naar een CO₂-neutrale gebouwde omgeving?
“Voor mij zit de grote meerwaarde van het rapport in het bij elkaar brengen van informatie die normaal gesproken versnipperd is”, zegt Lars. “De verschillende onderdelen van de gebouwde omgeving worden nog vaak als afzonderlijke silo’s behandeld. We hebben het over energiebesparing, warmtepompen, biobased bouwen, circulariteit, netcongestie en woningbouw, maar veel minder vaak over de samenhang daartussen.”
Juist daarin onderscheidt Op weg naar CO2-neutraal zich volgens Lars. “Er is volgens mij geen ander rapport waarin zoveel verschillende ontwikkelingen vanuit één perspectief bij elkaar worden gebracht. Dat geeft de mogelijkheid om niet alleen te kijken naar afzonderlijke prestaties, maar ook naar de vraag waar we gezamenlijk naartoe bewegen. En die vervolgvraag wordt steeds belangrijker: wat gaan we met deze informatie doen?”
Veel opdrachten worden nog altijd vanuit één lens benaderd: “Bereken hoe biobased een gebouw is. Zorg dat een woning energieneutraal wordt. Relevante vragen, maar ze vertellen niet het hele verhaal. Als we werkelijk willen sturen op klimaatimpact, moeten we verder kijken. Wat is de totale CO2-impact van een gebouw, een renovatie of een portefeuille? En belangrijker: bewegen we daarmee daadwerkelijk in de richting van de klimaatdoelen?”
We beginnen volgens Lars steeds beter te begrijpen wat de impact van afzonderlijke maatregelen is. “Maar we weten nog onvoldoende wat al die maatregelen bij elkaar betekenen. Meer warmtepompen is goed nieuws. Meer biobased materiaal is goed nieuws. Maar het is geen bewijs dat de klimaatimpact van de gebouwde omgeving voldoende daalt.”
Daar ligt volgens hem ook een belangrijke rol voor experts. “Wij zouden daar als experts een soort klokkenluidersfunctie in moeten hebben. Het risico van een rapport als dit is dat het een goednieuwsshow wordt. We kunnen constateren dat er meer warmtepompen worden geïnstalleerd, dat er meer biobased wordt gebouwd en dat steeds meer gebouwen worden verduurzaamd.
Maar vervolgens moeten we de ongemakkelijke vraag stellen: wat levert dat onder de streep op?”
Dat betekent volgens Lars niet dat de sector voortdurend kritisch moet zijn om het kritisch zijn. “We moeten geen azijnpissers worden. Het is juist ontzettend waardevol dat al die ontwikkelingen worden verzameld. Maar vervolgens moeten we ze wel met elkaar verbinden. Kunnen we bijvoorbeeld de verschillende ontwikkelingen vertalen naar een gezamenlijke CO2-impact? Daar zit voor mij de volgende stap van dit rapport.”
Een concreet voorbeeld is de MPG. “We hebben afgesproken dat voor bepaalde gebouwen een MPG-berekening verplicht is en dat die onder een bepaalde norm moet blijven. Maar laten we dan niet alleen controleren of de berekening is gemaakt. Laten we de resultaten ook monitoren en ervan leren.”
Dat kan volgens Lars grote consequenties hebben voor de keuzes die opdrachtgevers maken. “Als je dat op grotere schaal doet, kun je bijvoorbeeld binnen een portefeuille veel beter bepalen waar je een euro het effectiefst kunt inzetten. Misschien is het voor een bepaalde portefeuille veel verstandiger om alle daken goed te isoleren dan om tien procent van de woningen volledig allelectric te maken. Of andersom. Dat soort keuzes kun je alleen maken als je de effecten daadwerkelijk integraal kunt vergelijken.”
Daarvoor zijn betrouwbare en vergelijkbare gegevens nodig. En juist daar zit nog een belangrijke uitdaging. “MPG is in zekere zin garbage in, garbage out. Als twee adviesbureaus met verschillende uitgangspunten rekenen, kunnen ze tot verschillende uitkomsten komen. Dan wordt het heel lastig om prestaties onderling te vergelijken en om op basis daarvan beleid te maken.” W/E adviseurs werkt daarom samen met Kiwa aan de BRL MPG. “Het doel daarvan is om tot een meer eenduidige manier van rekenen te komen. Als we willen sturen op CO2-impact moeten we er wel voor zorgen dat de onderliggende cijfers betrouwbaar en vergelijkbaar zijn. Anders krijg je schijnzekerheid.”
De urgentie wordt groter omdat 2030 snel dichterbij komt. “We moeten onderscheid maken tussen een ton CO2 die vandaag wordt uitgestoten en een ton CO2 die we pas over tien jaar besparen.”
“Er kan een mismatch ontstaan tussen de materiaalgebonden uitstoot die je vandaag veroorzaakt en de energiebesparing die je daarmee pas op langere termijn realiseert
Renovatie is daarvan een goed voorbeeld. “Als je vandaag materiaal toevoegt aan een gebouw, ontstaat daarmee een materiaalgebonden CO2– impact. Tegelijkertijd kan die renovatie ervoor zorgen dat het gebouw de komende tien of twintig jaar minder energie gebruikt. Als je alleen naar de toekomstige energiebesparing kijkt, zie je een deel van het verhaal. Als je werkelijk op CO2 stuurt, moet je ook de materiaalimpact meenemen. Die uitstoot is er immers vandaag al.”
Daarmee wordt ontwerp volgens Lars een cruciale factor. “Een groot deel van de impact van materialen die we bij nieuwbouw en renovatie gebruiken, wordt al in de ontwerpfase bepaald. Als een installatie eenmaal besteld is of een materiaal eenmaal op de bouwplaats ligt, zijn de belangrijkste keuzes vaak al gemaakt.”
Veel milieuwinst is daarom eerder in het proces te behalen. “We moeten veel meer circulair en integraal ontwerpen. Natuurlijk zijn productverantwoordelijkheid en recycling belangrijk, maar als je echt grote stappen wilt zetten, moet je veel eerder in het proces beginnen.”
Dat geldt bijvoorbeeld voor renovaties. “We zien nu dat veel aandacht uitgaat naar installaties. Maar er kan een mismatch ontstaan tussen de materiaalgebonden uitstoot die je vandaag veroorzaakt en de energiebesparing die je daarmee pas op langere termijn realiseert.”
Ook bij biobased bouwen is een integrale blik noodzakelijk. “Hout is veruit het meest gebruikte biobased materiaal. Maar ‘biobased’ betekent niet automatisch dat de toepassing per definitie duurzaam is.”
De herkomst van het materiaal is daarbij essentieel. “Hout kan afkomstig zijn uit een goed beheerd bos en daarmee een heel goede materiaalkeuze zijn. Maar hout kan ook afkomstig zijn uit een gebied waar ontbossing plaatsvindt. Dan kan dezelfde materiaalcategorie een heel andere impact hebben.”
De vraag zou daarom niet alleen moeten zijn hoeveel biobased materiaal wordt toegepast. “We moeten ook vragen: waar komt het vandaan, onder welke voorwaarden is het geproduceerd en wat betekent dat voor de totale milieubelasting?”
Hetzelfde geldt voor combinaties van materialen. “Een hybride gebouw met hout en beton kan vanuit CO2-perspectief heel interessant zijn. Maar een maatregel kan op het ene vlak positief zijn en op een ander vlak negatieve effecten hebben. Je moet dus steeds naar het geheel blijven kijken.”
Juist die blinde vlekken zijn volgens Lars een belangrijke meerwaarde van het rapport. “We weten steeds meer, maar juist daardoor worden de blinde vlekken zichtbaarder. De benchmark voor biobased bouwen is bijvoorbeeld belangrijk pionierswerk. Maar uiteindelijk willen we weten: wat betekent die ontwikkeling voor de totale CO2-impact?”
Volgens Lars is het daarom tijd om prestaties nadrukkelijker te verbinden aan de daadwerkelijke opgave. “Deals en afspraken zijn belangrijk. Je moet elkaar ook aan die afspraken kunnen houden, en dat doet zo’n rapport doordat het de voortgang zichtbaar maakt.”
Maar de volgende stap gaat verder. “Niet alleen: we hebben meer warmtepompen. Maar: hoeveel CO2-impact levert dat op? Niet alleen: we bouwen meer biobased. Maar: hoeveel CO2 besparen we daarmee. Het gaat om een integrale blik op de Klimaattop, net als het rapport dat geeft.
Benieuwd naar het volledige rapport ‘Op weg naar CO2 neutraal’? Download deze dan via de website van Klimaattop Gebouwde Omgeving